Influenca – “nepoznata bolest” u timočkom kraju 1890. godine

Dr Petar Paunović, Rajac

I

Danas se suočavamo sa pandemijom gripa, ali to se ne dešava prvi put u istoriji čovečanstva. Do sada je opsiana 31 pandemija gripa, u koji broj se ne računa ova. Ova koja sada trese svet, Evropu i Srbiju je tridesetdruga po redu. Za vreme pandemije gripa 1890. godine, grip se pojavio u timočkom kraju zbunivši i zabrinuvši tadašnje lekare koji ga prozvaše “nepoznatom bolešću”.

Prva opisana pandemija gripa pojavila se 1510. godine. Posle nje, najbolje opisane pandemije pojavile se 1890., 1900., 1918., 1946., 1957. i 1968. Najpoznatije pandemije gripa imale su imena: pandemija 1890. zvala se – pariska, 1918. – španska, 1957. – azijska, 1968. godine – honkonška⁽¹⁾. Pandemija koja se pojavila 1918. godine, poznata pod imenom “španske groznice” odnevši 20 do 50 miliona žrtava. 

Kada je o prouzrokovaču reč – virusu gripa, prouzrokovaču pandemije 2009. godine, virus H1N1, potiče od istog prouzrokovača pandemije 1918. godine, kao i svi virusi, njih osam tipova, prouzrokovači pandemija i pandemijskih naleta gripa u XX veku. Svi oni su nastali manjim ili većim rekombinovanjem virusa H1N1 prouzrokvača “španske groznice (Pr Patrick Berche)”. Menjajući se malo po malo, pomenuti virus gripa živi u obliku tri familije: A.B i C, a posebno u obliku pod-tipa H1N1 koji je uzorčnik pandemije koja je u toku.

Posle 1918. godine, rezervoari virusa H1N1 su ptice, naročito one koje žive u divljini, a paralelno sa njima virus cirkuliše i kod svinja i čoveka. Tokom vremena ovaj virus se kod čoveka promenio tako što je prouzrokovao banalne sezonske epidemije gripa između 1918. i 1957. godine,  osim 1946. i 1950. godine, kada se pojavio novi dosta virulentni tip koji izazvao epidemije gripa u više zemalja a zatim nestao da bi ga na sceni zamenio novi virus gripa H2N2 prouzrokovač azijske pandemije gripa 1957. godine. Nastao je rekombinacijom humanog virusa gripa H1N1 i virusa ptičijeg gripa (Dr Claude Hannoun)

Događaj od izuzetne važnosti u istoriji virusa gripa odigrao se 1998. godine: pojavio se potpuno novi pandemiski virus H1N1, sada kao  proizvod američkih svinja koji je nastao rekombinacijom sojeva ptičijeg i humanog virusa gripa. Taj virus, drugim rečima paraunuk četvrte generacije virusa gripa koji je bio uzročnik “španske groznice” u Evropi 1918. godine. Prouzrokvač je 32 pandemije 2009. godine.

II

Imajući u vidu sve što je pomenuto o istorijatu gripa može se zaključiti da je pojava influence, gripa u Zaječaru 1890. godina bila rasejanje pariske pandemije gripa koja je postojala te godine u Evropi. O tome govori uznemirenost u Srbiji zbog kliničke slike i smtnosti koja je pratila ovu pandemiju, što se može videti iz jednog pisma Ministarstva unutrašjih dela načelstvima širom Srbije, u kome stoji sledeće:

“Na osnovu izveštaja koji stižu od raznih načelstava, bolest influenca, koja je u Beogradu počela jenjavati, počela se sada u unutrašnosti zemlje da širi ...

Kako je karakter epidemije sasvim blag i najveći broj bolesnika posle dva, tri ili nekoliko dana bolovanja potpuno ozdravlja, bez daljih štetnih poseldica po zdravlje, opet je potrebno da se narod, koji nema uvek lekarske pomoći pri ruci uputi na to kako ... treba da se čuva pa da izbegne štetne posledice po zdravlje⁽²⁾”. Lekarima se preporučije da vrše svoju dužnost tako što će upoznati narod sa pojavom bolesti influence, sa njenim tokom, posledicama, i načinom lečenja i čuvanja od nje.

Pored toga lekari su morali da popune “Anketu o gripu medicinske Akademije u Parizu” i da se na taj način o kretanju gripa obavesti francusko poslanstvo u Beogradu.

III

Iz jednog telegrama okružnog načelstva Ministru unutrašnjih dela,  upućenog iz Zaječara 10. januara 1890. godine vidi  se da se “Influenca širi i u ovom okrugu sve više. Ima od nje i smrtni slučajeva⁽³⁾”.

Okružni fizikus dr Miloš Kandić je izvestio iz Knjaževca da se u periodu od 10 do 21 decembra 1889. godine influenca koja se u “varoši pojavila, sad se uveliko svud raširila. I načelnik sreza zaglavskog javlja, da se u opštini g.zuničkoj pojavila neka bolest nepoznata od koje je 50 lica prebolelo, a toliko ostalo još na bolovanju i kad lekar bude konstatovao kakva je to bolest da će pobliže i načelstvo izvestiti. Po svoj prilici to je “influenca (4)”. U to vreme bolovala su u Požarevcu 300 lica, u Smederevu 67, u Užicu 76, a obolelih je bilo i u drugim načelstvima u Srbiji⁽⁵⁾.     

U dokumnentima u vezi pojave influence dat je i opis kliničke slike gripa u to vreme:

“Bolest influenca koja se kod nas najpre pojavila u Beogradu krajem novembra 1889. godine, pojavljuje se u različitim oblicima. Kod jednih ona nastupa iznenadno bez ikakvih prehodnih znakova. Bolesnik dobije jaku glavobolju najpre na sredini čela, groznicu sa drhtanjem i žmarcima pri čemu bolesnik oseća čas zimu čas vrućinu, i bolove u raznim delovima tela ili po svom telu, većinom sevanje po zglobovima i bolom u krstim, bol u grudnom košu, neki izgube sasvim volju k jelu, nemaju sna, a neke naročito obara mnogo na spavanje, većina pati uz to od zatvora. Posle 10 do 12 sati nastupa obično znojenje i bolest za 24 sata prolazi, premda se bolesnici osećaju još nekoliko dana malaksalim, kao da su dugo bolovali.

Kod drugi oblika bolest ne dođe odjedanput, već joj prethodi kašalj, gađenje, bljuvanje, proliv i opšta klonulost. U ovakvim slučajevima bolesnik posle 10 dana ozdravi.  Ređi su slučajevi gdi groznica dugo traje i bolest je slična vrućici.

Većinom bolest influencu prate katari u nosu (kijavica), očima (oči su mutne i suze), guši i organima za disanje; bolesmnici često kašlju i kad se katar u dišnim cevima dublje rasporedi dolazi do teškog disanja, naročito kod ljudi koji pate od sipnje, emfizema, a može da nastupi i kataralno zapaljenje kod onih koji se ne čuvaju i ostavljaju sobu još kao grozničavi i kašlavi. Kod nekih se pojave i razne ospe i fleke po telu.

Valja imati na umu da odnosno lečenje bolesti prolazi i bez upotrebe ikakvih lekova samo pažljivim čuvanjem i negovanjem. Bolesnik treba za sve vreme trajanja bolesti naročito dok kašlje ne treba izlaziti iz sobe, a poglavito kada je magla i vetar. Dok je u groznici da leži u postelji, da uzima laku hranu npr. mleko a kod malaksalosti krepeća pića.

Vazduih u sobi da je čist. Soba treba da se češće provetrava, pri čemu obratiti pažnju da promaja ne uhvati bolesnika. Protiv bolova trljanje – sirće, špiritus, kamfor. Protiv kašlja čaj od lipe i zovinog cveta. Ako bi se u pogoršanom slučaju bolest uzela ozbiljni tok i nastupile komplikacije kao što je zapaljenje organa za disanje, valja  i gdi god je moguće obratiti se za pomoć lekaru⁽⁶⁾”.

IV

Suočeni sa gripom danas možemo zaključiti na osnovu svega što je rečeno da se i onda u sada radi o jednom ozbiljnom oboljenju, ali danas protiv gripa imamo vakcinu koja štiti 80 do 90% vakcinisanih da izbegnu grip i opasne komplikacije koje se javljaju kao posledice ovog oboljenja.  Od 535 obolelih od gripa u Srbiji 2009. godine, u vreme pisanja ovog rada, umrlo je 37.

Dan uoči vakcinacije protiv gripa, ostaje briga koja je proizvod zaostalosti i niske zdavstvene kulture, jer oni koji treba da se vakciniši protivu gripa učiniće to u samo jednoj trećini slučajeva. Posebno je zanimljiv i zabrinjava odnos lekara i drugih zdravstvenih radnika prema vrednosti vakcine i vakcinaciji od gripa, od kojih će vakcinu primiti samo 10%.     

A kada je o narodu reč obaveštavanja o gripu i njegovoj prirodi, vrednosti vakcine i značaju vakcinacije u borbi protivu gripa bila su nedovoljna,  kontraverzna, zbunjujuća i nedosledna medicinskoj nauci i savremenoj preventivi.

Izvori:

1. F.Mihlajević,J.Fališevac i sarad.: Specijalna klinička minfektologija, JUMENA, Zagreb 1986.
2. Arhiv Srbije, MUD S, F 1 R1/ 90.
3. Isto,
4. Isto.
5. Arhiv Srbije,MUD S, F XV R 42/ 890.
6. Arhiv Srbije, MUD S, F1 R1/90.

Dr Petar Paunović, Rajac, 16. decembra 2009. godine.